Wan – Têklîya mabênê tebîet û merdiman de yew ê mewzûyanê tewr zaf pê qesey beno û bîyo mewzûyê zaf zanistan. Hîpotezê biyofîlîye, hezkerdişê tebîetî de psîkologî cipersayişan kenê ke ê efsûnî rê yew cewab bivênê. Gorê hîpotezê biyofîlîye, merdim ser o sistemanê bînan ê bîyolojîkan hîs û girêdayîşêko bîyayîş ra yeno esto. Hezkerdiş û kêfxweşîya merdiman a ke tebîet ra yena, ra nê cayî ra yena.
Têkilîya mabênê merdim û tebîet de mewzûyêko sereke yo ke zaf zanayî pê meşxul benê. Serê nê mewzû zaf şîroveyî û pêşnîyazî estê, la hema zaf pirsî ê yê ke bê cewab mendê estê. Hetê psîkolojîyê merdiman de Hîpotezê Biyofîlêye, yanê Biophilia Hypothesis (BET), kena ke nê persan rê cewab bivêno. Gorê nê hîpotezî, merdim ser o sistemanê bînan ê bîyolojîkan hîs û girêdayîşêko bîyayîş ra yeno esto. Bînê nêy de hezkerdiş û girêdayîşêko ke bîyayîş ra yeno ê hemverê tebîetî esto. Çike ma ê ca de ke 4 milyar serre yo cuyenê, tebîet ra şekl gênê. Ma nê rastî tecrubeyanê xo de zî vînenê. Zaf xebatê zanistî zî nîşan danê ke merdim bi bîyayîş tebîet ra girêdaye yo. Elementê fîzîkî ê tebîetî, goreyê koyî û deşte kesk, deryaya şîn, vile û asmên, merdiman rê benê cayê balkêş û weş.
Hemverê nê, mefhumê tebîetî beranê kulturî de zî cayêko hîra gênê. Ma zanenê ke behişt zî goreyê tebîetî yeno tarîfkerdene. Goreyê zaf dîn û bawerîyan behişt tewr rindek tebîet a. Rengînîya dar û ber, çem û kanî, vile û her cins ê heywanî û gandaran, çimeyê nê pîyayîya mabênê merdim û tebîetî ya.
Zaf nuşteyanê felsefeyî û pawitoxnameyanê Rêberê Şarê Kurd Abdullah Ocalanî de zî merdim goreyê encamê hişê kaînatî yeno şîrovekerdene. Kaînat zî bi sayeya hişê merdiman xo ra ewneno. Nê pêro nîşan danê ke mabênê merdim û tebîetî de girêdayîşêko nêbîrîyaye esto. Hîpotezê biyofîlîye zî nê nişanan dano pişta xo û wazeno rastîya girêdayîşê bîyayîşî ê mabênê merdim û tebîetî bîyaro verê çiman.
‘Hişê merdiman tebîet de şekl girewto’
Çekuya biyofîliye di çekuyan ra pêyena. “Bio” manaya cuyeya, “philia” zî manaya heskerdiş û nêzdîbîyayîşî dana. Nê mefhumî verê ci psîkologê komelî Erich Fromm xebitnayo. O nê mefhumî goreyê nêzdîbîyayîşêko xurt ê hemverê cuyeye û gandaran şirove keno. Dima bîyolog Edward O. Wilson mefhum berdo asta pêresnayîşî. Wilson kitabê xo yê Biophilia de nîşan dano ke nêzdîbîyayîşê bîyayîşî ê hemverê tebîetî ra yeno. Goreyê ey hişê merdiman milyonan serran de tebîet de şekl girewto. Coka girêdayîşê bîyayîşî ê hemverê tebîetî tena bi kulturê merdiman ra girêdaye nîyo. Tesîrê mirasê pêresnayîşî (evolusyon) zî zaf giran o. Nê nêzdîbîyayîş wextî ra dima bi nameyê mefhumê biyofîliye ame şuxulnayene.
Tebîet kokê merdiman de esto
Tebîet kokê merdiman de esto, coka merdim ê elementanê tebîetî ya nêzdîbîyayîşêko bîyayene ra yeno vîneno. Coka wexto ke ma keskîye, awe û asmênî vînenê, senîn ke ma xanîyê xo de bê henî hîs kenê. Xebatêko meta-analîzî ê serra 2022 de ame tesdîqkerdene ke wexto ke merdim tebîet de bo, hîsê înan ê pozîtîfî aver şinê. Hîsê negatîfî, stres û fikarî kemî benê. Merdim zafane heywanê qicekî yê ke newe bîyê, şirîn vînenê û ê balê merdiman ancenê. Hema hema sere û çimê pêro heywananê qicekan gird o. No zî sebeb beno ke nê heywanî ganî bêrê pawitene. Vile, merdimanê verênan rê, manaya werdî dana. Wexto ke merdiman vînay ke dima vilan fêkî vejîyenê û înan nê fêkî werdî, ewro zî wexto ke ma vilan vînenê, weş benê. Nê weşîyî merdiman rê adaptasyon û medîtasyonêko tebîetî yê. Tersayîş zî elementêko adaptasyonê tebîetî yo. Wexto ke merdim mar û heywanê zehrinî vîneno, ters keweno zereyê merdimî. Ê heywanî ra dûr vindertene, pawitişê cuyayî ra, ey rê rindêr aseno. No zî pawitişê cuyeye rê yeno. Gorê hîpotezê biyofîlîye, ser o tebîet ra girêdayîşêko bîyaye esto, la genetîkêko ke nê rastî tesdîq bikero hema nêamo vênitene.
Tebîet asta şabîyayene berz keno, mekanîzmaya pawitişî xurt keno
Wext û cuyayîş ke tebîet de bêro vîyarnayene, ser o psîkolojîya merdiman tesîrêko pozîtîf keno. Gorê yew xebate, hefte de tena 2 seatî zî ke bi tebîet de wext vîyarnîyo, asta weşîye berz bena. Tebîet de wext vîyarnayîş asta hormonê stresî û hemsencîya gonî rast keno. Sîstemê hêrsî nermtir keno û sîstemê xo pawitişê bedenî xurt keno. Cigêrayîşe bînî zî nîşan danê ke neweşê ke odeyanê manzarayê tebîetî vînenê estê, goreyê ê ke odeyanê sadeyan de manenê, tayêna rew rind benê. Gedeyan rê zî aktîvîteyêko fîzîkî û lîstikî tebîet rind yeno. Hîpotezêko bîn zî vano ke tebîet sîstemê xo pawitişê bedenê gedeyan ser o tesîrê hêskerdene keno. Gorê nê argumanî, gedeyê ke tebîet de yan zî bi heywanan ra têkilî cuyenê, zaf antîjenan ra rûbirû manenê. Nê zî sebeb beno ke sîstemê xo pawitişê bedenî xurt beno. Êy ra zî ziddê, gedeyê bajaran kemî antîjenî vînenê û sîstemê xo pawitişê bedenê înan xurt nîyo.
Tebîet ra durîkewtiş
Seserranê 19 û 20 de bi averşîyayîşê teknolojî ra merdim tebîet ra durî kewenê û xo rê tebîetêko sentetîk vîrazeno. Nê tebîetê sentetîkî têkilîyanê merdiman ê bi tebîet ra kemî maneno. No kemîbîyayîş xo de bêrêzî ser o tebîet ano. No zî sebeb beno ke tebîet de cînsê bîyolojîkî kemî bibê. Hîsê biyofîlîye jew pawitişê cuyeya heywanî rê zaf muhîm o. Êy ra ver, nê têkilî bi temamî nêbirîyaya. Rayê neweyî avervejînê. Wexto ke merdim kompîtera xo akeno, manzarayê tebîetî vejîyenê verê çimanê merdimî. Dîmenan de temaşekerdişê pisîngan, dimenê heywanan û dîmenê tebîetî hîsê biyofîlîye gandar kenê.
