Endama Akademîya Jîneolojî ya Şengalî Cîhan Celo derheqê entegrasyonê Şengalî de qisey kerd. Aye dîyar kerd ke tarîx de reya verêne êzidî bi hawayêko resmî yenê naskerdiş û ê hetêkê prosesî yê. Cîhan Celo derheqê statuyê YJŞ û TAJÊ’yî de zî ard ziwan ke YJŞ do sey tugayêko xoser Wezaretê Karanê Zereyî ra girêdaye bibo. TAJÊ zî do seba ke hetê resmî ra bêro naskerdiş, kar û xebatanê xo dewam bikero.
26ê teşrîna verêna 2026î de serê koyê Çilmêrî yê Şengalî de mabênê Yewîyanê Xoverdayîşê Şengalî (YBŞ), Yewîyanê Cinîyanê Şengalî (YJŞ) û hukmatê Îraqî de peymanê entegrasyonê demokratîkî bi hawayêko resmî ame îlankerdiş. Îlankerdişê entegrasyonê demokratîkî de ame dîyarkerdiş ke 4 hezar û 165 endamê YBŞ-YJŞ’yî do tewrê sîstemê emnîyetî yê Îraqî bibê.
Entegrasyon hetê komelê êzidîyan ra sey gamêka erênîye û tarîxîye ame erjnayîş û raya pêroyî ya dinya de zî cayêko hîra girewt. Çunke komelê êzidîyan ke tarîx de her tim fermanan reyde ribirî mendo, reya verêne beno hetêkê muzakere, yeno naskerdiş û seba xo gaman erzeno.
Îlankerdişê peymanê entegrasyonê Şengalî hetê zaf hêzanê herêmkîyan û dinyayîyan ra bi erênî nêame pêşwazîkerdiş. PDK nê hêzan ra yew a. Çend rojî badê îmzekerdişê peymanê entegrasyonî, Wezaretê Karanê Zereyî yê Hukmatê Demkî yê Başûrê Kurdîstanî bi eşkerayîyêk da zanayîş ke o entegrasyonê demokratîkî yê hêzanê YJŞ-YBŞ’yî û dewleta Îraqî nas nêkeno. Wezaretî waşt ke peymanê 9ê teşrîna verêna 2020î agêro. Komelê êzidîyan o peyman sey fermanêkê sîyasîyî yo newe tarîf kerdbî. Goreyê o peymanî ke PDK bi îsrar wazeno bikewo felîyet, ganî êzidîyan rê tu hêzê xopawitişî çin bo. Goreyê peymanî ganî YBŞ, YJŞ û Asayîşa Êzidxanî ke rojanê fermanî de ameyî awankerdiş, bêrê wêrankerdiş û estbîyayîşê înan nêmano.
‘Statuyê sazgehan û komelê êzidîyan’
No peymanê Şengalî tena hetê emnîyetî yanî eskerî ra ame îmzekerdiş. La derheqê babetanê komelkîyan de tu çî nêame vatiş. Nika çîyo ke tewr zaf yeno meraqkerdiş û cewabê ey yeno pawitiş no yo: Entegrasyonê eskerî de rol, mîsyon û statuyê YJŞ’yî do senî bibo? Mekanîzma do seba YJŞ’yî senî bixebitîyo? Rol û mîsyonê Îdareyê Xoserî û sazgehanê girêdayeyan do senî bibo? No hal zaf persê bînî zî ardî. Hem zî persanê ke tewr zaf yenê meraqkerdiş ra yew zî perwerdeyê bi ziwanê dayîke yo: Hukmatê Îraqî do senî gaman bierzo?
Babetanê tewr muhîman ra yew zî naskerdişê TAJÊ’yî yo. Têgêrayîşê Azadîya Cinîyanê Êzidîyan (TAJÊ) şertanê ferman û şerî de seba organîzekerdişê cinî û komelî ame awankerdiş. 12 serrî yo ke rixmê heme zext û hucuman zî, seba ke heqê komelê êzidîyan, bitaybetî cinîyanê êzidîyan bêrê naskerdiş, seba dîyayîşê cinîyanê êzidîyan ê vîndîbîyayan û seba naskerdişê resmî yê fermanî kar û xebatan keno. La 12 serrî yo ke Têgêrayîşê Azadîya Cinîyanê Êzidîyan hema hetê resmîyetî ra nêyeno qebulkerdiş. Hema eşkera nîyo ke ameyox de warê naskerdişê qanûnî yê TAJÊ’yî de do senî gamî bêrê eştiş.
Endama Akademîya Jîneolojî ya Şengalî Cîhan Celo derheqê peymanê entegrasyonê demokratîkî yê Şengalî û statuyê TAJÊ’yî, Îdareyê Xoserî, YJŞ’yî û perwerdeyê bi ziwanê dayîke de Ajansê Welatî rê erjnayîşê muhîmî kerdî.
‘Tarîx de reya verêne êzidî bi hawayêko resmî yenê naskerdiş’
Cîhan Celo destpêkê qiseykerdişê xo de fermanê 2014î û wayîrvejîyayîşê çar parçeyanê Kurdîstanî yê Şengalî ard vîr û wina va: “Çar parçeyanê Kurdîstanî de eleqeyo ke seba Şengalî esto, ma rê cayê şayî û moralî yo. Sey ke serra 2014î de komelê Kurdîstanî ame hawara Şengalî, nika zî eynî hawa wazeno bizano ke Şengal de çi beno û wazeno ke komelê êzidîyan bireso heqanê xo yê bingeyênan.”
Cîhan Celo bale ante entegrasyonê demokratîkî ser ke 26ê teşrîna verêne de mabênê YJŞ-YBŞ’yî û hukmatê Îraqî de ame îmzekerdiş. Aye wina va: “Nika Şengal de tayê hetî nêwazenê ke no entegrasyon ser bikewo û vatenanê ‘YBŞ û YJŞ’yî çekî ronayê û xo dewlete rê teslîm kerdo’ vila kenê. La nê çîyî raşt nîyê. Na rewşe seba Şengalî newe ra nuştişê tarîxî ya. Serra 2014î de dinya Şengal bi fermanî û bi çîyanê ke qewimîyayî nas kerd. Nika zî gamêka newe dest pêkena. Şengalî 12 serran bedelê giranî dayî, her tewir hucuman reyde ribirî mend û rixmê her çîyî zî xo ver da. Nika zî tarîxêko newe dest pêkeno. Komelê êzidîyan badê seyan serran reya verêne hetê dewlete ra sey komelêk yeno dîyayîş û dewlete ey reyde pêvînayîş kena. No hal hetê emnîyetî ra do şervanan rê pawitiş biyaro. Çunke 12 serrî bin hucuman û tehdîdanê giranan de bîyî. La nika Îraq de bîyî hêzê resmîyî ke verê hucum û cehdê qirkerdişê komelî bigîrê.”
‘Proses bi keda Rayber Apo û şehîdan dest pêkerd’
Cîhan Celo qetî kerd ke prosesê peymanê entegrasyonî bi keda Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî û şehîdanê înan ame ca. Aye wina va: “Bitaybetî badê mesajê Rayber Apoyî ke tede vatbi ganî hêzêkê komelê êzidîyan bibo, heme pêvînayîşan de no îsrarê Rayber Apoyî est bî û no zî resa netice. Ma eşkenê vajê ke no gamerzayîş bi şayîya Îraqî nêame eştiş. Ser îrade û qerardayîşê ma yê demokratîkbîyayîşî ame ca. Şengal parçeyêkê Îraqî yo û komelê êzidîyan zî hemwelatijê Îraqî yê. La hetanî nika hukmatê Îraqî wayîrê ci nêvejîyabi. Badê peymanî wayîrvejîyayîş seba komelê Şengalî hetêko erênî yo.”
‘Hetê qiblet û şemalî ra do tugayêko newe bêrê awankerdiş’
Goreyê peymanê entegrasyonî seba ke entegrasyon bêro ca, ganî lîwayê neweyî bêrê awankerdiş. Hêzê YBŞ-YJŞ’yî do sey hêzanê girêdayeyan ê ordîya Îraqî tewrê nê lîwayan bibê û Şengal bipawê. Cîhan Celo derheqê awankerdişê lîwayan û entegrebîyayîşê YBŞ-YJŞ’yî yê mîyanê nê lîwayan de zî agahî dayî û wina va: “Verê her çîyî merdimê ke 12 serran vera her tewir hucuman xo ver da, şehîd bîyî û hema zî xo ver danê, nika maseya peymanî ser o yê. Ê dewlete reyde têkilî de yê û ameyoxê Şengalî dîyar kenê. Hetê bînî ra badê îmzekerdişê peymanî komel de bawerî û hêvîyêk virazîya. Çunke eynî şervanî, eynî kesî do cografyaya Şengalî de bimanê û aye bipawê. Noqtaya esasî xora na bîye: Ganî no hêz Şengal de bimano û aye bipawo. Goreyê maddeyanê peymanî ganî lîwayê neweyî awan bibê. Tena yew lîwa ke 1 hezar û 500 kesan ra pêk yena, do dorê ziyaretgeh û qubeyan de bêra ronayîş. Yanî do koyan de bibo û înan bipawo. Nê lîwayî do hetê qiblet û şemalî ra bêrê awankerdiş.”
‘YJŞ do Wezaretê Karanê Zereyî ra girêdaye bibo’
Wezîfe, mîsyon û statuyê YJŞ’yî do çi bibo? Cîhan Celo na pers zî cewab da. Aye dîyar kerd ke YJŞ do sey lîwayêka serbixoye ya girêdayeyê Wezaretê Karanê Zereyî yê Îraqî bixebitîyo. Aye qiseykerdişê xo wina dewam kerd: “YJŞ do sey hêzêkê taybetî bi wezîfe û mîsyonê xo bixebitîyo. Raşt o, nika ordîya Îraqî de cinî est ê la sey hêzêkê serbixoyî ke xo bi xo îdare bikero, çin o. Bi entegrasyonî na babete de do vurîyayîşêk virazîyo û no ma rê zî rind o. Hetê vurnayîşê qanûnê Îraqî ra îsrarê YJŞ’yî ke sey hêzêkê taybetî, sey lîwayêke bibo, çîyêko zaf rind o. Serra 2014î de çîyo ke ame sereyê komelê êzidîyan zî seba çinbîyayîşê hêzêkê pawitişî bî. No hal bî îsrarê ewroyî ke hêzêkê taybetî yê cinîyan zî virazîyo û ewro beno lîwa.”
‘Seba naskerdişê TAJÊ’yî xebatê resmî’
Şengal de kişta hêzanê eskerîyan de dînamîkêko bîn ê bihêz û organîzekerde zî esto: Têgêrayîşê Azadîya Cinîyanê Êzidîyan (TAJÊ). Cîhan Celo derheqê naskerdişê TAJÊ’yî de zî cewabê persî da û wina erjna: “Estbîyayîşê TAJÊ’yî Şengal de YJŞ û YBŞ’yî ra kêm nîyo. 12 serrî yo ke cinî mîyanê TAJÊ’yî de her tim ser lingan ê û xo ver danê. Zaf reyan têmîyanekîyê Şengalî vindarnayî, zaf reyan vera hucumanê giranan cayê tewr verênî girewtî û xo kerdî mertal. Ganî dewlete TAJÊ’yî, yanî nasnameya cinîyanê êzidîyan qebul bikero. Belê, YJŞ û YBŞ’yî reyde muzakere û peyman ame kerdiş la hema hetê komelkî ra gamî nêameyî eştiş. Hedefê esasî yê TAJÊ’yî xelesnayîş û pawitişê cinîyanê êzidîyan, pawitişê komelî yo. Yanî YJŞ zî parçeyêkê TAJÊ’yî yo. TAJÊ perwerdekerdiş û organîzekerdişê cinîyanê êzidîyan o. La xo tena Şengal ra sînordar nêkeno. Qanûnê Îraqî de zaf maddeyê vera cinîyan est ê û TAJÊ wazeno ke nê qanûnan de vurnayîşan bikero. Coka mucadeleyê TAJÊ’yî tena sînoranê Şengalî de nîyo. Seba Îraqî, bitaybetî hetê cinîyan ra, vurîyayîşêko pîl esto. Ma sey TAJÊ do seba naye zî kar û xebatan bikerê. Hetê bînî ra hetanî îmzekerdişê peymanê entegrasyonî, vera cinîyanê ke mîyanê YJŞ û TAJÊ’yî de ca gênê hucumêko planlekerde est bî. Vera cinîyanê ke ser azadîye xo organîze kerdbî hucumî est bîyî, la bi peymanî raştîya cinîyanê êzidîyan ame dîyayîş. Cinîyê êzidî wazenê ke sazgeh û dezgehanê dewlete de ca bigîrê, wazenê ca nêgîrê, her ca de wayîrê heqî yê û tu kes nêeşkeno vera nê heqî vindero. Neticeyê naye zî xoverdayîşê 12 serran o û nê serran de eşkera bî. Ma sey TAJÊ hewldayîşê ma do bibê ke qanûn de ca bigîrê û resmî bibê. Seba naye zî hewldayîş û xebatê ma est ê.”
‘Munaqeşeyê derheqê wezîfe û mîsyonê Îdareyê Xoserî de dewam kenê’
Cîhan Celo derheqê naskerdişê Îdareyê Xoserî yê Şengalî hetê Îraqî ra û îdarekerdişê Şengalî de wina va: “Sey Îdareyê Xoserî resmîyetê qanûnê Îraqî de çin o. La munaqeşe yena kerdiş ke sey Meclîsê Şarî îdareyê ey do mîyanê komelî de senî bibo. La hewcedarîya meclîsêkî esta ke tena hetê sîyasî ra ney, her hetî ra bieşko Şengalî îdare bikero. Seba Şengalî çîyo tewr rind nika no yo. Hewcedarîya Meclîsêkê Şarî yê Şengalî esta ke komel bieşko xo bi xo îdare bikero. Nika muhîm o ke îdareyê Şengalî bikewo destê komelê Şengalî. Se ra 80ê sazgeh û dezgehanê Şengalî destê şîa û sunnîyan de yê. Sey îdarekaranê şaristanî êzidî tede çin ê. Sey komel zafêrê ey êzidî yê la îdare destê şîa û sunnîyan de yo, yanî destê dewlete de yo. Tayînkerdişê qeymeqamî zî hetê komelî ra nêyeno kerdiş. Her kes wazeno ke qeymeqam hetê ey ra bêro dîyarkerdiş û Şengalî îdare bikero. La qeymeqam kam beno wa bibo, ganî komelî rê xizmet bikero, ganî hetêk yan zî partîyêka sîyasîye rê xizmet nêkero. Hetanî nika Şengalî qurban û bedel dayo, nê ra pey bes o û ganî na rewşe qebul nêbena. Eke îdareyê Şengalî goreyê zerreyê komelî û razîbîyayîşê komelî nêbo, tu kes nêeşkeno bêro Şengal îdare bikero. Hetê bînî ra derheqê Meclîsî de ke do senî bibo û senî bêro awankerdiş, munaqeşeyî hema dewam kenê. Pêvînayîşanê ke yenê de na rewşe do hîna eşkera bibo. Nika çi bêro vatiş zî do raşt nêbo. Noqtaya esasî: Raşt o, koyê Çilmêrî de ke serê tewr berz ê Şengalî yo, peyman ame îmzekerdiş. La no peyman hetê serekwezîrî ra nêameyo kerdiş. Hetanî nika zaf xapênayîşî virazîyayî la nika her hetî ra hişyarîyêka pîle esta. Yeno vatiş ke peyman hema hetê serekwezîrî ra nêameyo îmzekerdiş û îhtîmal esto ke gamê peyser bierzê. Rejîmê Baasî ra heta 2014î her tim bi hîle û dekan amey Şengal. 2014î ra hetanî nika zî no çî bî û rewşa nikayine ya Şengalî neticeyê nê hîle û dekan a. Heme dinya vîneno ke şaristan hema xirabe yo, bermayîyê şerî est ê. Domanî şonê şaristananê bînan de wenenê, nêweşî şonê şaristananê bînan de tedawî benê. Ganî Şengal hetê îdarî ra newe ra bêro awankerdiş. Heqê komelê êzidîyan bêguman tena bi entegrasyonê eskerî çareser nêbeno. Ganî hetê komelkî û îdarî ra zî resmîyet bibo.”
‘Eke nameyî zî bivurîyê, muhtewaya esasîye nêvurîyena’
Cîhan Celo qetî kerd ke xoverdayîşê 12 serran ê Şengalî de gonîya şervananê komelê êzidîyan û ereban pîya ameye rijnayîş. Aye wina va: “Çunke her di komelan pîya vera hucuman şer kerd. Bêguman no gam tena seba êzidîyan nêame eştiş. No gam seba her kesê ke seba azadî û heqanê xo werişto ame eştiş. Îhtîmal esto ke nameyê TAJÊ, Îdareyê Xoserî û YJŞ’yî bêro vurnayîş la muhtewa nêvurîyena. Şarê Şengalî do xo bi xo îdare bikero.”
‘Muzakereyê naskerdişê ziwanê dayîke û bawerîye’
Cîhan Celo bale ante perwerdeyê bi ziwanê dayîke ser û qetî kerd ke ganî dersa ziwanê dayîke mekteban de bi teqezî sey perwerde bêra dayîş. Aye wina va: “Ganî ziwanê dayîke û bawerîya êzidîyan bikewê qanûnî. Seba naye muzakere hema dewam kena. Yanî nika çîyêko resmî çin o. Yanî hetanî nika tena gamo eskerî bi eşkerayîyêk ame îlankerdiş la hema erdî ser o no çî nêameyo ca. Wext ci rê lazim o û bi wextî do her çî eşkera bibo.”
‘Ganî seba agêrayîşê êzidîyan kar û xebatî bêrê kerdiş’
Cîhan Celo derheqê agêrayîşê êzidîyanê ke kampan de manenê de zî qisey kerd û qiseykerdişê xo wina qedêna: “Badê fermanê 2014î bi hezaran êzidî kampan de ameyî ronayîş. Înan ra zaf êzidî agêrayî warê xo. La hema bi hezaran êzidî bi maneyanê hukmatê Îraqî û hukmatê Herêma Kurdîstanî yê ‘Şengal hema xirab o, emnîyetê ey çin o’ yenê astengkerdiş. Coka nêeşkenê agêrê ca û warê xo. Nika zaf êzidî kampan de cuyenê. Nê maneyî ke seba agêrayîşê êzidîyan yenê vatiş, êdî nêmendî û ganî seba agêrnayîşê êzidîyan kar û xebatî bêrê kerdiş. Ganî heme êzidî agêrê Şengal, ca û warê xo awan bikerê û xo bi xo îdare bikerê.”
