Şêx Mehmûd Berzencîyî vera Brîtanyayî de têkoşînêko gird kerd, labelê bi komplo û dafikan ame girewtene û tesîrê ey ame şikîyayene. Eynî hêzanê hegemonan eynî komplo Rayberê Şarê Kurdan Abdullah Ocalanî rê zî kerdo û wazenê ke seserra newîye de zî kurdan heme heqan ra bêpar bihêlê.
Şêx Mehmûd Berzencî (Şêx Mehmûdê Hefîd) 9ê teşrîna verêne ya 1956î de Bexda de ganê xo ra bî. Ey destpêkê seserra 20îne de Silêmanî de “Qraltîya Kurdîstanî” îlan kerda û vera Împaratorîya Brîtanyayî de têkoşînêko gird kerd. Labelê seserre ra zêdeyêr ra dima, ewro kurd tecrubeyê “Qralê Kurdîstanî” ra çi dersan şenê bigîrê? Rewşa demê ey û ya ewroyîne çend yewbînan rê wina ya? Seke yeno zanayene, 9ê teşrîna verêne ya 1999î de vera Rayberê Şarê Kurdan Abdullah Ocalanî de komployêko mîyanneteweyî ame caardene û no komplo bi girewtişê ey reyde qedîya. Eynî komplo Mehmûd Berzencî rê zî eşkera ame kerdene.
Domanîye ra heta pêşengîye
Şêx Mehmûd Berzencî serra 1878î de Silêmanî de, bi keyeyêko namdar ê terîqetê Qadirî de ame dinya. Pêy ra ke pîyê ey merd, bî rayberê dînî û komelî yê herêmî. Mîyanê şarê Kurdîstanî de zî nê keyeyî ra birêz û heskerdenêka girde bîye. Şêx Mehmûd Berzencî mîyanê derûdorê de nîyanên de gird bî.
Ey xo de rayberîyêka xozayî afirna, ciwanîya xo de zî pêşengî kerdêne û azadîya kurdan dilê xo de gird kerdêne. Hema domanîya xo ra bî mêhmanê Siltan Ebdulhamîdî, qesrê Osmanîyan de. O ca de ey burokrasî û karê rayberîya dewlete nêzdî ra nas kerd. Ê mêhmanîye de têkîlîyê Siltan Ebdulhamîdî û keyeyê Şêx Mehmûdî xurt bî. Pê ra ke keyeyê înan peyser ame Başûrê Kurdîstanî, rêzgirewtişê şarê herêmî ver bi înan zêde bî. Sey herêmêka xoser xo rayîr ra berdêne û erkedarê Osmanîyan ê herêmî bê keyeyê Berzencîyî biryar nêdayêne. No rewş heta serranê 1908î zî dewam kerd. 1908 de ke meşrûtîyet ame îlan kerdene, rewş vurîya; Îttîhat û Teraqîyî derdorê Siltan Ebdulhamîdî rê tesfiyekerdiş dest pêkerd.
Planê tesfiyekerdişî de keyeyê Berzencî zî para xo girewt; bi fêl û fendan sirgunê Mûsilî ame kerdene. Reyna bi pîjan, provokasyon û fitneyan keyeyê Berzencî kerd dafike û bi lînçî yew bi yew ameyî kiştene. Şêx Mehmûd sax mend û pêy ra agêra Silêmanî ser o şî. Peyserameyîşê ey bi coş bî û ey o ca de amadekarîyê şerî rê dest pêkerd, çike Şerê Cihanî yê Yewin do dest pê bikero.
Serewedartişê yewin û sirgunîya Hindistanî
Pêy ra ke Osmanîyan herêm verdî, Brîtanyayî serra 1918î de Mehmûd Berzencî sey hikumdarê Silêmanî nas kerd. Labelê ke Brîtanyayî rayedarîya ey sînordar kerd û sozê serbestîye nêardî ca, ey gulana 1919î de serewedartişê yewinê çekdarî dest pêkerd. Ey beyraqa Kurdîstanî girewte û Brîtanî Silêmanî ra vetî. Şerê Bazîyanî de birîndar kewt destê Brîtanîyan, ame darizayene û sirgunê Hindistanî ame kerdene.
Peyserameyîş û îlankerdişê Qraltîya Kurdîstanî
Serra 1922î de, seba ke tesîrê Tirkîya (Mîsakî Millî) herêmê Mûsilî de bişkînê, Brîtanya mecbûr mend ke ey sirgunî ra bîyaro Silêmanî. Şêx Mehmûd teşrîna peyêne ya 1922î de xo “Qralê Kurdîstanî” îlan kerd. Ey kabîneyê wezîran vejna, pûlê Kurdîstanî çap kerdî û rojnameyo “Bangî Kurdîstan” ame vetene. Labelê ke ey waştişê Brîtanyayî yê girêdayîşê dewleta Iraqî red kerd, teyarayê şerî yê Brîtanyayî (RAF) Silêmanî zaf sert bombe kerd û serra 1924î de bajar îşxal kerd.
Şerê çiyayan û serrê peyênî
Pê ra ke qraltî rijîya, Şêx Mehmûdî têkoşîn nêverda û herêmanê çiyayî de heta serranê 1930î şerê gerîlayî domna. Pey de hikumetê Iraqî ey girewt û şaristanê cîya-cîyayan de bin çimdarîya keyeyî de bî. Şêx Mehmûd Berzencî 9ê teşrîna verêne ya 1956î de nexweşxaneyê Bexdayî de ganê xo ra bî. Cenaze bi beşdarîya deh hezar kesan ame Silêmanî û Camîyo Gird de ame veşartene.
Tecrube û tesîrê ey ê ewroyînî
Seserra 20îne de parçekerdiş û parekerdişê Kurdîstanî dest pêkerdbî; planê kolonyalîzmî de Berzencî zî vera dîzayna newîye de wast ke kurdan zî bi ca bikero, labelê sey ewro, ê demî de zî heqê kurdan ê ciwîyayîşêko azad û hempar nêameyêne nasnayene. Pergalê kolonyalî de seba kurdan tunebîyayîş û bindestî ameyo destnîşankerdene. Eynî çî ewro Rojava û Başûrê Kurdîstanî de zî yeno caardene, labelê rayberê şarê kurdî ê têkoşerî serpêhatîyê xo ra ders girenê û hêza xo ava kenê. Eynî serdestê ê demî zî sey ewro, kurdan rê tena merg û tunebîyayîş vînenê.
Ferasetê serdestan û problemê mîyanênî
Şerê Cihanî yê Yewin de, yewbînî girewtiş û bedeldayîşê Şêx Mehmûd Berzencî û siwarîyanê ey rê tu destkewte nêmend. Ewro zî Şerê Cihanî yê Sêyin yeno caardene û eynî ferasetê serdestan dewam keno.
Mîrasê ke Berzencî pey xo verda, ewro Têgêrayîşê Azadîya Kurdîstanî ardo xo ser milan. Rojhelatê Mîyanênî de sazkerdişî de Têgêrayîşê Azadîye ewro hişyartir û tecrubetir o. Ke ma tarîxê Şêx Mehmûd Berzencî rê ra nîya, ma vînenê ke problem û kêmanîyê ke ê demî de bîyî sebebê binkewtişê Qraltîya Kurdîstanî, ewro zî sey astengîyê serekî ver destkewtanê kurdan de vindenê. No, seba rojanê bînan, sey dersê tarîxî yê muhîmî vejîyeno ver ma.
Brîtanyaya ê demî û hêzê nîkayî
Ewro zî her çar parçeyanê Kurdîstanî de, têgêrayîşê kurdî zaf reyan hemkarî bi hêzanê girdan (DYA, Rûsya, Ewropa) kenê. Tarîxê Şêx Mehmûdî mojneno ke hêzê mîyanneteweyî ne gorê pîvanê exlaqî yan heqê çareyî, gorê berjewendîyê xo yê demkî têgêrenê. Ganî ke kurd tu rey sîyasetê xo bi temamî hêvîya hêzanê teberî ser o awa nêkerê. Piştîdayîş rojêk esto, roja bîne eşkeno to biterikno û gorê berjewendîyê xo têbigero.
Bê yewîya neteweyîye serkewtiş nêbeno”
Çiqas ke Şêx Mehmûdî tesîrêko gird dînî û eşîrî est bî, ey nêeşka ke heme eşîr û lîderê kurdan dormê xo de bîyaro pêser. Zaf axa û serekê eşîran, seba berjewendîyê xo yê şexsî yan zî rikberîya reyde keyeyê Berzencî, Brîtanyayî rê pişt dayî. Problemê mîyanê şarê kurdî bî sebebê lawazbîyayîşê şorişî.
Parçebîyayîşê sîyasî yê ewroyîn, eynî kêmanî ya ke seserra vîyartî de bî. Heta ke yewîyêka neteweyîya xurt nêyêna awanekerdene, destkewtê estî zî tim xeter de ê.
Sîyasetê hestî ya vera sîyasetê realîst
Kurd ewro Rojhelatê Mîyanênî de rûbirûyê dewletanê ke artêşê gird est û dîplomasîyêka kure esta ê (Tirkîya, Îran, Iraq, Sûrîye). Dersê ke ganî bêrê girewtene nê yê: heqdarîye yan zî qehremanîye qada şerî de nêbenê bes. Kurdan rê dîplomasîyêka xurte, nerm û aqilane lazim a. Wendişê xelet ê konjonkturê cihanî, eşkeno bibo sebebê vînî bîyayîşê destkewtanê ke bi gonî ameyê bidestkewtene.
Muhîmîya sazbîyayîş û rêxistinbîyayîşî
Şerê sert reyde, Şêx Mehmûd ê serekan ra yew o ke cehd kerd dewletbîyayîş sazûman bikero. Ey rojnameyê “Bangî Kurdîstan” vet, pûlê bi namê Kurdîstanî çap kerdî û kabîneyêka wezîran awa kerd. Ey famkerdbî ke netewebîyayîş tena bi çek nêbeno, bi çand, ziman û sazîyan beno.
Ewro, sazîyê ke Başûr û Rojava de awa bîyê, mîrasê ê hişmendîye yê. Sazbîyayîş, xurtkerdişê ekonomîye, aver berdişê perwerdeya bi zimanê kurdkî û awakerdişê pergalêka dadperwere, garantîyê tewr gird ê mendişê şarê kurdî yê.
Peynîya peyêne
78 serrî ra dima eynî hêzê mîyanneteweyî yê komplogeran wast ke eynî komplo Rayberê Şarê Kurdan Abdullah Ocalanî rê zî bikerê. Tevî ke ê Abdullah Ocalan girewto, têkoşîna Abdullah Ocalanî û şarê kurdî no komplo pûç kerd. No mojneno ke dem vurîyeno, labelê polîtîkayê çinkerdişê têkoşîna kurdan û rayberanê kurdan nêvurîyeno.
