Muhendîsê zîraetî Nesîh Koyuncu dîyar kerd ke ekonomîya dewan serre bi serre sebebê giranîye û sîstemê kapîtalîzmî ra qels bîya û vat: “Dewletê kapîtalîstî wazenê karê citekarî bikerê sektorêkê bazirganî. Hewceyîya sîstemêkê komunî est a.”
Mezopotamya cayo verên o ke tede citekarî û heywandarî ameyî kerdene. Kurdîstan vakurê Mezopotamya de yo û bi hezaran serrî yo ke tîya de ekonomîyêka citekarî ronîyaya. Na ekonomî verê herême bes kerdêne la averşîyayîşê kapîtalîzmî û ekonomîya bajaran ser o bedilîyayîşê girdî viraştî; coka ekonomîya citekarî û dewan qels bîya û bîya sebebê koçberîye. Îdarekarê Şaxê Wanî yê Odaya Muhendîsanê Zîraetî (ZMO) Nesîh Koyuncuyî nê bedilîyayîşî ajansê ma rê nirxnayî.
‘Demêko derg ekonomîya merdiman citekarî û heywandarî ser o bîye’
Koyuncuyî vat ke kulturê merdimîye dewan de dest pêkerdo la se serranê peyênan de bajarî aver şîyî û berhemê citekarî dewan de zaf kêmî bî: “Sîstemê kapîtalîzmî de hewceyîya bazaran bîye, coka dewî sey bazar ameyî dîyene. Verê dewijan seba hewceyîyanê xo berhem dayêne. Sebebo tewr eşkera yê koçkerdişî giranîya xercanê citekarî yo; sewbîna erdê ke yenê ramitene, serre bi serre kêmî benê û keyeyî erdan sey mîras parçe kenê, erd debara keyeyî nêkeno. Îmkanê komelkî yê bajaran zî zaf keyeyan dewan ra berdî bajaran.”
‘Ekonomîya bajaran dew û dewijan sey depoyêko erzan vînena’
Koyuncuyî ard ziwan ke bajar dewan sey depoyê erzanî yê hêza karkeran vîneno: “Metropolan de zafîya karkeran dewan ra ameyî. Dewijî mecbûrî ra koç kenê yan zî sey karkerê demsalî xebitîyenê û pereyê ke qezenc kenê, seba berhemdayîşê citekarî û heywandarî xerc nêkenê. Bajar seba ciwanan hetê têkilîyanê komelkîyan ra zaf cazîb o; cuya ke rêzefîlman de vînenê sey cuya normale pênase kenê û vanê cuya dewe cuye nîya. Kesê ke sebebê polîtîkayanê dewlete ra dewê xo veng kerdbî, hema zî nêeşkenê agêrê.”
‘Citekarî bena sektorêkê bazirganî û tesîro neyînî xoza ser o kena’
Koyuncuyî vat ke dewletê kapîtalîstî heta merheleyêk resayê amancê xo: “Bi dermananê kîmyewîyan erd û awe zaf lêmin benê. Ekonomîya kapîtalîzmî seba bazar û kontrolê komelî wazena merdiman bajaran de kom bikero. Kesê ke wazenê berhemêko zêde bidê, mecbur manenê ke dermananê kîmyewîyan bixebitnê; o sektor zî destê çend şîrketanê girdan ê mîyanneteweyîyan de yo. Berhemo ke hêga de 4–5 TL yeno girewtene, heta ke reseno dikanan beno 20–30 TL; xercê neqlîye û yê mabênkaran est ê. Eke şar debara xo dewan de bikero, hende xerc hewce nêkenê.”
‘Herêma Mezopotamya cayê berhemdayîşê komunal û ekolojîkî ya’
Koyuncuyî peynî de va: “Problemêk zî o yo ke wazenê herêmêk de tena yew berhem bêro ramitene la xoza naye qebul nêkena. Deşta Heranî de se ra 90 peme yeno ramitene; sewze, werdê heywanan, darê meyweyan çin ê û no hemsengîya xoza xeripneno. Nê herême de kulturê zibare û paletî zî est o – bi vatişê ewroyî komun. Erdê nêramiteyî zaf ê, mergê hîrayî bê heywan mendê; tena qezaya Payîzava de 4 mîlyon donim merge est a ke tede bi mîlyonan pes yeno weyekerdene. Eke sîstemêk goreyê naye bêro awankerdene yan kooperatîfî bêrê akerdene, zaf problemî do çareser bibê.”
